चौबीस, सेवा मन
दुई ओटा होचा होचा ढोकाका बीचमा ठूला अक्षरमा वृद्धाश्रम लेखिएको थियो । दक्षिण फर्किएका ढोकाहरू मध्ये एउटा ढोकाको दाहिने छेउमा सानो राममन्दिर र अर्को ढोकाको देब्रे छेउमा कृष्णमन्दिर थिए । जुनसुकै ढोकाबाट भित्र पसे पनि अलिक पर गएपछि एउटै हलमा पुगिन्थ्यो । हल ठूलो र लामो थियो एकतले भवनमा । थाम नै थाम थिए वरिपरि । दुई–तीन सय जम्मा भएर भजन–कीर्तन गर्न पुग्ने गरि बनाइएको थियो । भित्ता–भित्ताका वरिपरि भनेजसो नै गुन्द्री बिच्छ्याइएको थियो ।
– सुत्ने ठाउँ यही नै हो । बस्ने पनि यही नै हो । छानाका ती चारओटा खाली ठाउँमा चाहिँ सेता जस्ता ल्याएर हाल्न बाँकी छ, उज्यालोको लागि । झ्याल चाहिँ यस्ता मात्र बनायौं, ती पनि पुराना घरका छन् कति त ।
हल पछिको अर्को कोठा भान्साका लागि तयार पारिएको थियो । जसमा साना दुईओटा जस्केला, काला दराजहरू र दुई–तीन ओटा तयारी अवस्थाका चुल्हाहरू थिए ।
– ठूलै बनाउनु भएछ त भान्सा पनि, आमा !
– अनि बाबू ! अलि अलि त हुन्छौं होला नि यहाँ बस्ने । चौध–पन्ध्र जनाले त हामी पनि यहीं बस्छौं भन्दै नाम लेखाएर गइसकेका छन् । कतिले चन्दा स्वरूप पैसा पनि छोडेर गएका छन् बाबू ।
– ए त्यस्ता पनि हुँदा रहेछन् ह,ै आमा !
– किन नहुनू, मनग्गे ।
भान्सा पछिको कोठा अलिक अग्लो पारेर उठाइएको थियो जमिन देखि । लिम्सिएर कमेरो माटो छ्यापेको थियो भित्ता वरिपरि । जस्ताका ठाउँमा ढुङ्गा थिए । शिव, पार्वती, क्राइस्ट, बुद्ध, मोहम्मद, नानक र अन्य धेरै धार्मिकगुरुका फोटाहरू भित्ताको वरिपरि टाँसिएका थिए जस मध्ये कमरेड सगुनले कति त चिनेनन् पनि । एकचुच्चे, बहुचुच्चे र विनाचुच्चे मन्दिरका चित्रहरू थिए । भुइँमा मात्र पीरा र चकटी थिए ।
– यो चाहिँ पूजा कोठा हो आमा ?
– पूजा त बाहिरकै कोठामा गर्छौं, बाबू ! यो चाहिँ यसो बूढाबूढीलाई चिन्तन, मनन, स्मरण गर्ने ठाउँ बनाएको, बूढेसकालमा बूढाबूढीलाई निदाउने बाटो ।
– ए ! ठूलो पो भएछ त आश्रम त । माथि बरको फेदबाट हेर्दा त लामो मात्र देखिन्थ्यो, मान्छे सुते जस्तो । फेरि यतातिर चाहिँ सिराने लगाए जस्तो अल्गो पार्नु भएछ ।
– खै बाबू ! आफ्नो ठाउँ यस्तै थियो । बनाउँनेले यस्तै बनाइदिए । अह्राउने–सिकाउने कोही होइन । मैले त दह्रो चाहिँ पारिदेओ मात्र भनें । दह्रै छ भन्थे । होला त नि !
– छ आमा, छ । यत्रा मोटा गाह्रा रहेछन् । फेरि एकतले, त्यसमाथि पनि जस्ता त हो नि । बनाउनु भएछ आमा एक्लैले यत्रो ।
– अहिलेसम्म एउटा गोठ त बनाएकी थिइन, बाबू ! तर मैले मात्र बनाएको चाहिँ होइन है ! अलि अलि गाउँलेले पनि साथ दिएका छन् । छोरीहरू आए भ्याएको बेलामा । त्यै पनि अझै काम छ । जे होस्, भित्रैदेखि चाहे पछि र साँच्चै आँटे पछि सकिँदो रहेछ । बाबूहरूले चाहिँ त्यत्रो वर्षसम्म दुःख गरेर पनि अझै भनेजस्तो काम गर्न सकिएन है !
– सकिन्छ आमा त्यो पनि । तर के हुँदो रहेछ भने यो आश्रम बनाउन तपाईं एक्लैको खटन–पटन थियो । हाम्रोमा त्यस्तो हुँदैन । हामी धेरै छौं । एक्लै भएपछि मिल्नु नै पर्दैन । जे ठीक लाग्यो त्यही गर्नु भयो तपाईंले । हामीले त्यसो गर्न पाएनौं । अरू दलसँग मिल्नु परिगयो । मिल्दैनन् । मिलाउनु प¥यो ।
– त्यो त हो, बाबू ! यो चुनाव सुनाव भनेको नै मिल्न नचाहनेहरूका लागि रहेछ । अब, मिले त किन चुनाव गर्नुप¥यो, हेइन त ?
– ठीक हो आमा । प्रजातन्त्र भनेको नै बहुमतीय सभ्यताको सर्वोत्कृष्ट तरिका न हो । सबैको एकमत भए किन चाहियो र लोकतन्त्र नै !
आश्रमको दुबैतिर फराकिला र लामा बारीहरू थिए । छेऊ–छेऊमा के का हो कुन्नी रूख रोपेका थिए लहरै । खेती गरिएको थिएन तिनीहरूमा । दूबो पलाउँदै थियो कुनातिर । शायद धारा बनाउनका लगि होला स–साना गाह्रा उठाउँदै थिए चार–पाँच ठाउँमा ।
– अनि बाबू ! रामको तिथीको दिनमा मैले त यसो रुद्री पढाएर एक–दुई जना वृद्धालाई खाना खुवाएर यसको शुरूवात् गर्ने भन्ने सोचेकी थिएँ । छोरीहरूले मान्दै मानेनन् । मान्छे बोलाएर उद्घाटन नगरी हुँदैन भन्न थाले । छिमेकीहरू पनि त्यसै भन्दैछन् । त्यसैले यो उद्घाटनको जिम्मा चाहिँ तिमीलाई । तिमीहरू भए मान्छे चिन्छौ, बोल्न पनि जान्दछौ । त्यति सहयोग चाहिँ गरिदिनू प¥यो साथीलाई ।
– हुन्छ । मान्छे आइहाल्छन् नै, यति राम्रो काम गर्नु भएको छ, सबैलाई देखाउनु पनि पर्छ । अरूले पनि सिक्छन् । मान्छेहरूलाई त म भनिहाल्छु नि । फेरि कृष्णकी आमाको कार्यक्रम भनेपछि त्यसै मान्छे हुन्छन् ।
धेरैबेर कुरा भयो क. सगुन र कृष्णकी आमाको । आश्रम निर्माणदेखि लिएर कृष्णको विनाशसम्मका कुरा भए मन्दिर अगाडि बसेर । गफ सुन्नै भए पनि धेरै मान्छेको भीड जम्मा भइसकेको थियो ।
– अनि बाबु सगुन ! मान्छेहरूलाई खबर गर्दा सकिन्छ भने सबै धर्मका लाई गर्नु है । भएदेखि त यसो गुरुहरूलाई पनि बोलाए हुन्थ्यो । तिमीहरूका त गाडि पनि छँदैछन् । तिमीहरूले पनि ज्ञानगुनका कुरा सुन्न पाउँछौ । बूढाबूढीको आश्रम भनेपछि धार्मिक संस्थामा नै बढी चर्चा हुन्छ । जुनसुकै धर्मका भएपनि आखिर बूढाबूढी एकै हुन् ।
– भइहाल्छ नि, आमा । हाम्रो पुरानो क्रान्तिकारीको सांस्कृतिक टोलीले यही बेला मौका पारेर विभिन्न धर्मका धर्मगुरु लिएर हिमाली र पहाडी जिल्लाहरुमा सांस्कृतिक भ्रमण गर्दैछ, जेठ असारमा हिँऊ पर्दैन भनेर । त्यही टोलीलाई भनेपछि मान्छेहरू त आइहाल्छन् नि ! अहिले पल्लो जिल्लामा छन् । तपाईं पनि घुम्न निस्कनु हुन्छ त तिनीहरूसँगै !
– जान्न बाबू ! जान्न ! यहीं बस्छु अब ।
दुई ओटा होचा होचा ढोकाका बीचमा ठूला अक्षरमा वृद्धाश्रम लेखिएको थियो । दक्षिण फर्किएका ढोकाहरू मध्ये एउटा ढोकाको दाहिने छेउमा सानो राममन्दिर र अर्को ढोकाको देब्रे छेउमा कृष्णमन्दिर थिए । जुनसुकै ढोकाबाट भित्र पसे पनि अलिक पर गएपछि एउटै हलमा पुगिन्थ्यो । हल ठूलो र लामो थियो एकतले भवनमा । थाम नै थाम थिए वरिपरि । दुई–तीन सय जम्मा भएर भजन–कीर्तन गर्न पुग्ने गरि बनाइएको थियो । भित्ता–भित्ताका वरिपरि भनेजसो नै गुन्द्री बिच्छ्याइएको थियो ।
– सुत्ने ठाउँ यही नै हो । बस्ने पनि यही नै हो । छानाका ती चारओटा खाली ठाउँमा चाहिँ सेता जस्ता ल्याएर हाल्न बाँकी छ, उज्यालोको लागि । झ्याल चाहिँ यस्ता मात्र बनायौं, ती पनि पुराना घरका छन् कति त ।
हल पछिको अर्को कोठा भान्साका लागि तयार पारिएको थियो । जसमा साना दुईओटा जस्केला, काला दराजहरू र दुई–तीन ओटा तयारी अवस्थाका चुल्हाहरू थिए ।
– ठूलै बनाउनु भएछ त भान्सा पनि, आमा !
– अनि बाबू ! अलि अलि त हुन्छौं होला नि यहाँ बस्ने । चौध–पन्ध्र जनाले त हामी पनि यहीं बस्छौं भन्दै नाम लेखाएर गइसकेका छन् । कतिले चन्दा स्वरूप पैसा पनि छोडेर गएका छन् बाबू ।
– ए त्यस्ता पनि हुँदा रहेछन् ह,ै आमा !
– किन नहुनू, मनग्गे ।
भान्सा पछिको कोठा अलिक अग्लो पारेर उठाइएको थियो जमिन देखि । लिम्सिएर कमेरो माटो छ्यापेको थियो भित्ता वरिपरि । जस्ताका ठाउँमा ढुङ्गा थिए । शिव, पार्वती, क्राइस्ट, बुद्ध, मोहम्मद, नानक र अन्य धेरै धार्मिकगुरुका फोटाहरू भित्ताको वरिपरि टाँसिएका थिए जस मध्ये कमरेड सगुनले कति त चिनेनन् पनि । एकचुच्चे, बहुचुच्चे र विनाचुच्चे मन्दिरका चित्रहरू थिए । भुइँमा मात्र पीरा र चकटी थिए ।
– यो चाहिँ पूजा कोठा हो आमा ?
– पूजा त बाहिरकै कोठामा गर्छौं, बाबू ! यो चाहिँ यसो बूढाबूढीलाई चिन्तन, मनन, स्मरण गर्ने ठाउँ बनाएको, बूढेसकालमा बूढाबूढीलाई निदाउने बाटो ।
– ए ! ठूलो पो भएछ त आश्रम त । माथि बरको फेदबाट हेर्दा त लामो मात्र देखिन्थ्यो, मान्छे सुते जस्तो । फेरि यतातिर चाहिँ सिराने लगाए जस्तो अल्गो पार्नु भएछ ।
– खै बाबू ! आफ्नो ठाउँ यस्तै थियो । बनाउँनेले यस्तै बनाइदिए । अह्राउने–सिकाउने कोही होइन । मैले त दह्रो चाहिँ पारिदेओ मात्र भनें । दह्रै छ भन्थे । होला त नि !
– छ आमा, छ । यत्रा मोटा गाह्रा रहेछन् । फेरि एकतले, त्यसमाथि पनि जस्ता त हो नि । बनाउनु भएछ आमा एक्लैले यत्रो ।
– अहिलेसम्म एउटा गोठ त बनाएकी थिइन, बाबू ! तर मैले मात्र बनाएको चाहिँ होइन है ! अलि अलि गाउँलेले पनि साथ दिएका छन् । छोरीहरू आए भ्याएको बेलामा । त्यै पनि अझै काम छ । जे होस्, भित्रैदेखि चाहे पछि र साँच्चै आँटे पछि सकिँदो रहेछ । बाबूहरूले चाहिँ त्यत्रो वर्षसम्म दुःख गरेर पनि अझै भनेजस्तो काम गर्न सकिएन है !
– सकिन्छ आमा त्यो पनि । तर के हुँदो रहेछ भने यो आश्रम बनाउन तपाईं एक्लैको खटन–पटन थियो । हाम्रोमा त्यस्तो हुँदैन । हामी धेरै छौं । एक्लै भएपछि मिल्नु नै पर्दैन । जे ठीक लाग्यो त्यही गर्नु भयो तपाईंले । हामीले त्यसो गर्न पाएनौं । अरू दलसँग मिल्नु परिगयो । मिल्दैनन् । मिलाउनु प¥यो ।
– त्यो त हो, बाबू ! यो चुनाव सुनाव भनेको नै मिल्न नचाहनेहरूका लागि रहेछ । अब, मिले त किन चुनाव गर्नुप¥यो, हेइन त ?
– ठीक हो आमा । प्रजातन्त्र भनेको नै बहुमतीय सभ्यताको सर्वोत्कृष्ट तरिका न हो । सबैको एकमत भए किन चाहियो र लोकतन्त्र नै !
आश्रमको दुबैतिर फराकिला र लामा बारीहरू थिए । छेऊ–छेऊमा के का हो कुन्नी रूख रोपेका थिए लहरै । खेती गरिएको थिएन तिनीहरूमा । दूबो पलाउँदै थियो कुनातिर । शायद धारा बनाउनका लगि होला स–साना गाह्रा उठाउँदै थिए चार–पाँच ठाउँमा ।
– अनि बाबू ! रामको तिथीको दिनमा मैले त यसो रुद्री पढाएर एक–दुई जना वृद्धालाई खाना खुवाएर यसको शुरूवात् गर्ने भन्ने सोचेकी थिएँ । छोरीहरूले मान्दै मानेनन् । मान्छे बोलाएर उद्घाटन नगरी हुँदैन भन्न थाले । छिमेकीहरू पनि त्यसै भन्दैछन् । त्यसैले यो उद्घाटनको जिम्मा चाहिँ तिमीलाई । तिमीहरू भए मान्छे चिन्छौ, बोल्न पनि जान्दछौ । त्यति सहयोग चाहिँ गरिदिनू प¥यो साथीलाई ।
– हुन्छ । मान्छे आइहाल्छन् नै, यति राम्रो काम गर्नु भएको छ, सबैलाई देखाउनु पनि पर्छ । अरूले पनि सिक्छन् । मान्छेहरूलाई त म भनिहाल्छु नि । फेरि कृष्णकी आमाको कार्यक्रम भनेपछि त्यसै मान्छे हुन्छन् ।
धेरैबेर कुरा भयो क. सगुन र कृष्णकी आमाको । आश्रम निर्माणदेखि लिएर कृष्णको विनाशसम्मका कुरा भए मन्दिर अगाडि बसेर । गफ सुन्नै भए पनि धेरै मान्छेको भीड जम्मा भइसकेको थियो ।
– अनि बाबु सगुन ! मान्छेहरूलाई खबर गर्दा सकिन्छ भने सबै धर्मका लाई गर्नु है । भएदेखि त यसो गुरुहरूलाई पनि बोलाए हुन्थ्यो । तिमीहरूका त गाडि पनि छँदैछन् । तिमीहरूले पनि ज्ञानगुनका कुरा सुन्न पाउँछौ । बूढाबूढीको आश्रम भनेपछि धार्मिक संस्थामा नै बढी चर्चा हुन्छ । जुनसुकै धर्मका भएपनि आखिर बूढाबूढी एकै हुन् ।
– भइहाल्छ नि, आमा । हाम्रो पुरानो क्रान्तिकारीको सांस्कृतिक टोलीले यही बेला मौका पारेर विभिन्न धर्मका धर्मगुरु लिएर हिमाली र पहाडी जिल्लाहरुमा सांस्कृतिक भ्रमण गर्दैछ, जेठ असारमा हिँऊ पर्दैन भनेर । त्यही टोलीलाई भनेपछि मान्छेहरू त आइहाल्छन् नि ! अहिले पल्लो जिल्लामा छन् । तपाईं पनि घुम्न निस्कनु हुन्छ त तिनीहरूसँगै !
– जान्न बाबू ! जान्न ! यहीं बस्छु अब ।
Comments
Post a Comment